Lijken Nederlanders en Duitsers echt op elkaar?

25 april 2018 Peter van der Meulen

Vaak wordt beweerd dat Nederlanders en Duitsers op elkaar lijken. In een artikel in het Financieele Dagblad uit 2012 ("Onder Duitsers") zegt toenmalig CEO van ING-DiBa Roland Boekhout dat Nederlanders en Duitsers het meest op elkaar lijken van alle Europeanen. Soms wordt Nederland - half serieus, half gekscherend - zelfs de 17e deelstaat van de Bondsrepubliek genoemd (meestal door een Nederlander).

Ik woon al lang in Zuidwest-Duitsland, in de Pfalz, op een steenworp afstand van de Franse grens. Van 1797 tot 1815 hoorde de Pfalz bij Frankrijk. De Franse Revolutie waaide via de Pfalz over naar Duitsland. De Pfalz geldt als de bakermat van de Duitse democratie.

Aan "onze" kant van de grens spreken veel mensen Frans. Al op de lagere school leerden mijn kinderen hun eerste woordjes Frans - eerder dan Engels. Aan de andere kant van de grens, in de Elzas, spreken veel mensen Duits (al wordt dat steeds minder). Hier in de Pfalz is een "Geldbeutel" een "Portmonnee", zeggen de mensen "alla!" in plaats van "also gut!", is de locale specialiteit "Flammkuchen" ("Tarte Flambée") en wordt geen bier, maar wijn gedronken.

35.000 Fransen pendelen naar Duitsland om er te werken:

De oudste partnerstad van Karlsruhe? Nancy. De oudste partnerstad van Freiburg? Besançon. En van Neustadt, waar ik woon? Mâcon.

Kortom, als ik hier zeg dat Nederlanders en Duitsers van alle Europeanen het meest op elkaar lijken, word ik raar aangekeken. Nog verder naar het zuiden al helemaal. Ook in Baden zijn de historische en culturele banden met Frankrijk onmiskenbaar. En lijken Nederlanders meer op Duitsers dan Zwitsers en Oostenrijkers?

Omdat dit soort discussies al gauw over persoonlijke belevenissen gaan of in cliché's vervallen, ben ik op zoek gegaan naar objectieve gegevens over culturele gelijkenissen in Europa. En die bestaan! Sinds 2002 worden in het kader van de European Social Survey (ESS) elke twee jaar de attitudes, meningen en gedragspatronen van de bevolking in verschillende Europese landen in kaart gebracht. De vragenlijst omvat vaste modules die elke ronde herhaald worden, onder andere over politieke participatie, institutioneel vertrouwen, immigratie, welzijn en menselijke waarde. Daarnaast worden in elke ronde specifieke, actuele onderwerpen toegevoegd, zoals werk, gezin, gezondheid en klimaatverandering. Meer dan 30 Europese landen hebben deelgenomen aan ten minste één ronde van de ESS. Nederland en Duitsland namen deel aan alle acht rondes.

Eén van de uitkomsten van de ESS is een zogenaamde "index van culturele gelijkenis", in het Duits "Index kultureller Ähnlichkeit". Dat is een getal tussen 0 en 1 dat aangeeft in hoeverre twee landen cultureel op elkaar lijken. Een index van 1 betekent dat twee landen cultureel identiek zijn, een index van 0 betekent dat ze totaal verschillend zijn.

Een tabel met landenparen in aflopende rangorde vind je op de website van de Freie Universtät Berlin. Ik heb de lijst gefilterd op Duitsland en Nederland:

Het landenpaar Duitsland-Nederland verschijnt pas op plek 146! De culturele gelijkenis tussen Duitsland en Zwitserland respectievelijk Oostenrijk is veel hoger (plaats 10 en 11). Voor Nederland geldt dat de culturele gelijkenis met de Scandinavische landen hoger is dan met de Germaanse. En met België zijn zowel Nederland als Duitsland closer dan met elkaar!

Wie in Duitsland zaken doet en met Duitsers het ijs wil breken doet er goed aan stellingen als "Nederlanders en Duitsers lijken het meest op elkaar van alle Europeanen" spaarzaam te gebruiken. In de ogen van Duitsers die níet uit de grensgebieden met Nederland komen én op basis van de ESS lijken Nederlanders niet meer op Duitsers dan Zwitsers, Oostenrijkers, Luxemburgers, Belgen, Scandinaviërs of Israeli's.

En zoals ik zelf in de Pfalz al had vastgesteld: met een index van 0,689 tegen 0,69 voor Nederland zijn Fransen net zo Duits als Nederlanders!